80 km niepamięci – spotkania z historią pogranicza polsko-białoruskiego

Odmienne postrzeganie wydarzeń historycznych przez społeczeństwo Polski i Białorusi jest jedną z przeszkód w wypracowaniu wzajemnych dobrosąsiedzkich stosunków. Problem ten wyraża tytuł projektu. „80 km niepamięci“ to połączenie danych o geograficznej odległości dwóch bratnich miast (Białegostoku i Grodna) z faktem istnienia ogromnej luki we wzajemnych relacjach formalnych i nieformalnych, luki w historii oraz w codzienności. Tylko 80 km, albo biorąc pod uwagę dzisiejszą sytuację polityczną – aż 80 km.  Zrozumienie dla tego faktu wielokrotnie deklarowali przedstawiciele obu społeczności. Tym niemniej dialog polsko-białoruski na szczeblu dyplomacji oficjalnej napotyka liczne bariery i ograniczenia. Nie do przecenienia wobec powyższego jest rola współpracy organizacji pozarządowych działających w ramach tzw. dyplomacji społecznej. W nawiązywaniu rzeczowego i partnerskiego dialogu pomiędzy przedstawicielami polskiego i białoruskiego społeczeństwa wykorzystywany powinien być potencjał tzw. trzeciego sektora, dlatego też Stowarzyszenie Edukacji i Dialogu „Fontis et Futura“ pragnie podjąć działania mające na celu szeroką współpracę środowisk polskich i białoruskich przede wszystkim w zakresie wspierania wspólnego dziedzictwa i budowania więzi polsko-białoruskich. Uczestnikami projektu będzie głównie młodzież szkół średnich i uczelni wyższych, nauczyciele oraz naukowcy czyli zarówno młodzi adepci sztuki historycznej, jak i profesjonaliści zajmujący się historią naukowo. 

Kluczowym elementem projektu był konkurs historyczny, polegający na przygotowaniu w trzyosobowych jednorodnych narodowo grupach młodzieży prezentacji poświęconej tematom zaproponowanym przez Stowarzyszenie. W ramach planowanych tematów autorzy projektu uwzględnili m. in. takie zagadnienia jak: granica ryska 1921 roku, 17 września 1939 roku czy działalność partyzantki sowieckiej i polskiej na terenie dzisiejszej Białorusi. Każdy temat był przygotowany w dwóch wariantach, z uwzględnieniem polskiej i białoruskiej narracji historycznej. Każda grupa otrzymała wsparcie ze strony opiekuna naukowego, nauczyciela lub wykładowcy akademickiego.

Zespoły z Białorusi:

  • Antoni Tyzenhaus – Radziuk Alaksandr – opiekun naukowy
  • Powstanie styczniowe w latach 1863/64 – Józef Porzecki – opiekun naukowy pobierz
  • Rewolucja i Ukaz Tolerancyjny 1905 roku – Vashkevich Andrei – opiekun naukowy  pobierz
  • Pomnik Włodzimierza Lenina w Grodnie – Lelevic Ivan– opiekun naukowy
  • Lipiec 1944 roku – Operacja Bagration – wyzwolenie czy początek nowej okupacji? – Dzmitry Lutik – opiekun naukowy  pobierz
  • Współczesna granica polsko-białoruska (granica pojałtańska) – Tadeusz Gawin– opiekun naukowy  pobierz

Zespoły z Polski:

  • Słowiańska kolonizacja współczesnego pogranicza polsko-białoruskiego – Artur Konopacki – opiekun naukowy  pobierz
  • Tadeusz Kościuszko – Marta Kupczewska – opiekun naukowy  pobierz
  • Wojna polsko-bolszewicka w latach 1919-1921 – Wiesław Choruży – opiekun naukowy  pobierz
  • Pomnik Józefa Piłsudskiego w Białymstoku – Barbara Świętońska – opiekun naukowy
  • 17 września 1939 roku – agresja sowiecka czy zjednoczenie Białorusi? – Joanna Radziwońska – opiekun naukowy pobierz
  • Nowy Zamek w Grodnie – Monika Szarejko – opiekun naukowy

Istotną częścią projektu były spotkania o charakterze historycznym w Polsce i na Białorusi. W czasie pierwszego, odbywającego się w Grodnie, uczestnicy projektu, oprócz przygotowania prezentacji poświęconych tematyce wspólnego dziedzictwa historycznego, uczestniczyła także w innych formach edukacyjnych, takich jak: przygotowanie mapy mentalnej, fokus, wizyty studyjne na Uniwersytecie Państwowym w Grodnie, w Muzeum Historycznym w Grodnie i Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grodnie. 

Podczas drugiego spotkania w Białymstoku uczestnicy kontynuowali wizyty studyjne na Uniwersytecie w Białymstoku, w Archiwum Państwowym w Białymstoku i Muzeum Podlaskim w Białymstoku, a także przedstawią swoje opracowane materiały w formie prezentacji podczas konferencji zorganizowanej na Wydziale Historyczno-Socjologicznym Uniwersytetu w Białymstoku. Prezentacjom młodym adeptów historii, towarzyszyły profesjonalne wystąpienia historyków (w formie panelu dyskusyjnego) oraz publiczna debata. Powstałe w trakcie realizacji projektu referaty oraz zapis dyskusji stanowią materiał do planowanej publikacji, która ma umożliwić szerszemu gronu odbiorców refleksję nad złożonością polsko-białoruskiej historii oraz szans tych narodów na wspólny pokojowy dialog. 

Realizacja projektu przyczyniła się wobec powyższego do budowania trwałych więzi społeczno-kulturowych między społeczeństwem polskim i białoruskim, zwłaszcza w ramach szeroko pojętych działań dotyczących wspólnego dziedzictwa historycznego. Poprzez aktywizację różnych grup społecznych i wiekowych, w tym osób pochodzących z małych społeczności lokalnych, możliwe jest autentyczne zintegrowanie mieszkańców pogranicza polsko-białoruskiego. Ponadto projekt ma znaczenie również dla realizacji zadań określonych w ramach polskiej polityki zagranicznej dotyczących promocji Polski za granicą w szczególności poprzez budowanie jej pozytywnego wizerunku w oparciu o edukację i naukę. Przy tym może posłużyć jako narzędzie we wspieraniu ochrony dziedzictwa kulturowego za wschodnią granicą.

Projekt współfinansowany przez Departament Dyplomacji Publicznej i Kulturalnej Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach konkursu „Wspólne działania polsko-białoruskie 2014”.